تحول حقوق مالکیت قناتها به عنوان منبع سنتی تامین آب در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رحیم پیلوار
مریم رجبی
استادیار حقوق خصوصی دانشگاه تهران (پردیس فارابی)
چکیده
دانش ساخت و بهره برداری از قنات یا کاریز، دانشی پیچیده جهت استخراج و بهره برداری از آبهای زیرزمینی و از ابداعات ایرانیان باستان است که به بسیاری از نقاط جهان نیز گسترش یافته است. قنات صرف نظر از آبیاری زمینهای کشاورزی و رفع نیاز به آب شرب، آب زیرزمینی را بدون نیاز به مصرف انرژی به جریان می اندازد و حامل انرژی نیز می باشد. در ایران از دهه 40 به بعد، حفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق رو به افزایش نهاد که بعضاً مجاز و غیرمجاز بودند و حتی در چاه‌های مجاز، سطح بهره‌برداری از آنها نیز مورد نظارت و کنترل صحیح و قانونی قرار نمی‌گرفت. به دلیل برداشت بیش از حد مجاز، از همان زمان افت آب‌های زیرزمینی در کشور آغاز گردید و پایین‌ رفتن سطح آب سفره‌های زیرزمینی، دشت‌های ممنوعه و ممنوعه بحرانی را درکشور رقم زد. بر همین اساس مقنن دخالت کرد و در سال 1347 آبها را ملی اعلام نمود و این فرایند تا امروز با شدت بیشتری ادامه داشته است. این پژوهش با هدف کمک به تبیین وضعیت حقوقی قناتها به عنوان منبع سنتی تامین آب، پس از موضوع شناسی، ضمن بررسی فرایند قانونگذاری، حقوق فعلی حاکم بر مالکیت قناتها را از منظر ثبت و همچنین چگونگی بهره برداری از آنها بررسی می نماید و خواهیم دید مالکیت خصوصی بیش از پیش جای خود را به مالکیت عمومی داده است.
کلیدواژه‌ها
قنات
آب‌های زیرزمینی
مالکیت
حقوق ثبت

عنوان مقاله English

Evolution of Qanats property rights as a traditional source of water supply in Iran

نویسندگان English

Rahim Pilvar
Maryam Rajabi
چکیده English

Qanat or Kariz is a complex knowledge for extraction and exploitation of underground waters and from ancient Iranian innovations that have spread to many parts of the world. Regardless of agricultural land irrigation and the need for drinking water, the qanat drains underground water without energy consumption and also carries energy. In Iran, since the 1940s, wells were digging, some of them were illegal, and even in legal wells, the level of exploitation of them was not monitored and controlled properly. Due to excessive extraction, the decline in groundwater has begun in the country, and the banned and prohibited plains have become critical in the country. On this basis, The legislature intervened and in 1347 declared the waters nationally and this process has continued to a greater extent to this day. In order to help explain the legal status of the qanats as a traditional source of water and energy, this research, while reviewing the legislative process, examines the current rights of ownership of from the perspective of registration law as well as how they are exploited. We will see evolution from private ownership to public ownership.

کلیدواژه‌ها English

qanat
underground water
ownership
registration
1- دهخدا ،علی اکبر ،لغت نامه ، نرم افزار
2- جعفری لنگرودی ، محمد جعفر ، ترمینولوژی حقوق ، چ12، گنج دانش ،1381.
3- سید سجادی ،سید منصور،،قنات"کاریز"،(تاریخچه – ساختمان وچگونگی گسترش آن در جهان) انجمن فرهنگی ایتالیا – تهران ، 1361.
4- شهری ، غلامرضا؛ حقوق ثبت اسناد واملاک، انتشارات جهاد دانشگاهی، چ .چهل ودوم ،بهار 1394.
5-طباطبایی حصاری، نسرین، مبانی و آثار نظام ثبت املاک، چاپ اول، تهران، سال 139.
6- عبداللهی ، محمود: مبانی فقهی اقتصاد اسلامی، دفتر انتشارات اسلامی1375.
7- عدل (منصورالسلطنه)، مصطفی: حقوق مدنی، به کوشش محمدرضا بندرچی، انتشارات بحر العلوم، چاپ اول، 1373
8- کاتوزیان، ناصر، اموال و مالکیت، چاپ چهل و چهارم، نشر میزان، 1394.
9- کردوانی ،پرویز، منابع و مسائل آب در ایران ، جلد اول ، انتشارات دانشگاه تهران 1390 .
10- کردوانی ،پرویز، ژئو هیدرو لوژی ، انتشارات دانشگاه تهران ،چاپ سوم 1385.
11- کنعانی، محمد طاهر: تملک اموال عمومی و مباحات، نشر میزان، چاپ اول، 1387
12- مشهدی ، علی؛ حقوق کاداستر (کاداستر در نظام اطلاعاتی ثبت)، انتشارات خرسندی، چاپ اول ،1395
1- جعفری ندوشن، علی اکبر؛تعادل‌بخشی منابع آب در پرتو تعدیل مالکیت خصوصی حق بهره‌برداری،مجله: مطالعات حقوق انرژی » بهار و تابستان 1395 - شماره 3 علمی-پژوهشی ‏(18 صفحه - از 1 تا 18)
2- خیرابی، جمشید «انتخاب مناسب قنات یا چاه بر چه موازینی باید استوار باشد»، مجله مسائل کشاورزی ایران، شماره سوم ، تابستان 1360.
3- دانائیان ،محمدرضا، « بررسی امکان کاربرد مدل های کامپیوتری در مطالعه وضعیت قنوات» درج شده در کتاب مجموعه مقالات قنات، ناشر شرکت سهامی آب منطقه ای یزد، جلد اول، چاپ اول، 1379.
5- روح الامینی، محمود؛آسیب‌شناسی قوانین ایران در قبال صیانت و حفظ منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی، مجله: مطالعات حقوق انرژی » بهار و تابستان 1397 - شماره 7 علمی-پژوهشی ‏(30 صفحه - از 61 تا 90)
6-کریمی، عباس، بهره برداری از انفال، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، مقاله 4، دوره 43، شماره پیاپی 781، بهار 1378.
7-کردوانی ، پرویز: ایران خاستگاه قنات (کاریز) و منشاء گسترش آن در جهان، پژوهش های جغرافیایی ،مقاله 1، دوره 34، شماره 0 - شماره پیاپی 1423، پاییز 1377.
8- مالکی ،احمد، «گزارشی از قنوات تهران»، درج شده در کتاب مجموعه مقالات قنات، ناشر شرکت سهامی آب منطقه ای یزد ،جلد دوم ،چاپ اول 1379.
9- میر باقری، سید احمد و عطایی یزد ،محمد رضا «مشخصات و ویژگیهای قنات فیروز آباد – مجومرد یکی از کهن ترین قنوات ایران » در ج شده در کتاب مجموعه مقالات قنات ، ناشر شرکت سهامی آب منطقه‌ای یزد ،جلد اول،چاپ اول 1379.
10- هنری ،مرتضی، مطالعه‌ای درگسترش کاریز از ایران به نقاط دیگر جهان ،هنر و مردم ،شماره 190-180سال 1357.
 -http://icqhs.org/SC.php?type=static&id=1-
-www.iotpe.com/IJTPE/IJTPE.../14-IJTPE-Issue6-Vol3-No1-Mar2011-pp69-75.pdf
-http://ipogea.org/en/born-the-desert-an-architecture-that-produces-water-and-energy-from-design-by-pietrolaureano
-http://www.unesco.org/new/en/media-services/single- view/news/four_sites_inscribed_on_unescos_world_heritage_list/#.V6HVTet961s
-http://whc.unesco.org/en/list/1315/documents/
- http://www.wipo.int/tk/en/-
-http://yz.ssaa.ir/