فرایند و ضرورت انعقاد و اجرایی‌سازی معاهدات بین‌المللی در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق بین‌الملل، دانشگاه جامع امام‌حسین علیه‌السلام، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
معاهدات بین‌المللی از عناصر مهم در ایجاد ارتباط بین نظام‌های مختلف شناخته شده و در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران نیز مورد تأیید قانون اساسی و ماده 9 قانون مدنی قرار‌‌گرفته‌اند. مسئله اساسی‌ مرتبط با جایگاه معاهدات بین‌المللی در نظام حقوقی ایران، شناخت دسته‌بندی‌های متعدد معاهدات بین‌المللی بر اساس معیارهایی مانند شکلی، ماهوی و تشریفات انعقاد آن‌هاست تا چگونگی عملکرد نهادها و مراجع درگیر در فرایند انعقاد معاهده بر اساس آنچه قانون اساسی معین کرده است، مشخص شود. این پژوهش با بررسی مفهوم معاهده از منظرهای مختلف و نیز تعریفی که اصل 77 قانون اساسی درباره معاهده ارائه داده و با بررسی فرایند انعقاد معاهده در کنوانسیون 1969 و انطباق آن با قانون اساسی ایران، وظایف هریک از قوا و مراجع ذی‌ربط را شناسایی کرده تا از مسئولیت‌های احتمالی ایران جلوگیری کند. اصل 125 قانون اساسی روند تصویب معاهده و نقش مجلس و رئیس‌جمهوری را معین ساخته است، اما به سبب نقش معتنابه دیگر نهادها باید بر اساس اصول قانون اساسی و تفاسیر معتبر آن، جایگاه و وظایف قوای مجریه، مقننه و قضائیه به‌طور دقیق مشخص شود و حیطه اختیارات دیگر مراجع مانند شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای‌عالی امنیت ملی که به فراخور موضوعات ممکن است در این فرایند اثرگذار باشند، مشخص شود. به‌رغم مشخص بودن برخی وظایف قوا و نهادهای حاکمیتی در اصول قانون اساسی و مواد قانونی، اما همچنان شاهد ابهام و تشتت در برخی موارد هستیم که ضرورت وجود قانونی یکپارچه در خصوص انعقاد و اجرای معاهده و حتی اصلاح قانون اساسی محسوس است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Process and Necessity of Concluding and Implementing International Treaties in Iran's Legal System

نویسندگان English

Seyed Kamran Fathollahi 1
Seyed Sajjad Hosseini Damiri 2
1 Assistant Professor of the Department of International Law, Imam Hossein University, Tehran, Iran
2 PhD Student of International Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

International treaties are recognized as important elements in establishing connections between different legal systems, and they have also been endorsed by the Constitution of the Islamic Republic of Iran and Article 9 of the Civil Code. The fundamental issue related to the position of international treaties within the Iranian legal system requires the recognition of the various classifications of international treaties based on criteria such as form, substance, and the formalities of their conclusion. This is necessary to determine how the institutions and authorities involved in the treaty-making process, under the provisions of the Constitution. This research examines the concept of a treaty from various perspectives, as well as the definition provided by Article 77 of the Constitution, and the treaty-making process outlined in the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, concerning the Iranian Constitution. It identifies the duties and responsibilities of each of the relevant branches of power and authorities to prevent any potential liabilities for Iran. While Article 125 of the Constitution outlines the process for approving treaties and the roles of the Parliament and the President, the significant involvement of other institutions necessitates a precise determination of the position and responsibilities of the executive, legislative, and judicial branches based on the principles of the Constitution and its authoritative interpretations. Additionally, the scope of authority of other entities, such as the Guardian Council, the Expediency Discernment Council, and the Supreme National Security Council, which may have an impact on this process depending on the subject matter, should be clearly defined. Despite the clarity of some of the duties and responsibilities of the branches of power and sovereign institutions, there is still ambiguity and inconsistency in certain areas. This underscores the need for a comprehensive law regarding the conclusion and implementation of treaties, and even the potential necessity of amending the Constitution.

کلیدواژه‌ها English

International Treaty Law
Vienna Convention
Validity of the Treaty
Stages of Concluding the Treaty
the Constitution
اسماعیلی، محسن و طحان نظیف، هادی (1387). تحلیل ماهیت نهاد سیاست‌‌های کلی نظام در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، شماره 2، دوره 9.
اکبری، احسان (1394). جایگاه معاهدات بین‌المللی در رویه حقوقی و عملکرد جمهوری اسلامی ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه تهران.
امجدیان، محمدحسین (1396). بررسی تطبیقی نظام تصویب معاهدات ایران، فرانسه و مصر (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه قم.
باقری، عبدالرضا (1401). نقش شورای‌عالی امنیت ملی در حکمرانی امنیت ملی جمهوری اسلامی، فصلنامه مطالعات راهبردی.
بذّار، وحید (1398). محدوده اعمال ماده 9 قانون مدنی نسبت به تعهدات بین‌المللی دولت ایران، فصلنامه قضاوت.
توازنی‌زاده،  عباس (1395). تأملی بر رژیم حقوقی حاکم بر اجرای معاهدات بین‌المللی در نظام حقوقی ایران، کتاب حقوق؛ جانمایه بقای اجتماع: گفتارهای حقوقی در نکوداشت استاد سیدعزت‌الله عراقی، تهران: سمت.
توحیدی، احمدرضا (1384). جایگاه مجمع تشخیص مصلحت نظام در سیستم حقوقی ایران، بصیرت دانشگاه آزاد.
توکلی، محمدمهدی (1402). گزارش نشست پژوهشی نقد آرای قضایی مبنی‌بر استناد محاکم ایران به معاهدات و اسناد بین‌المللی، دوفصلنامه نقد و تحلیل آرای قضایی، دوره 2، شماره 3.
جاودان، بهرام (1377). تصویب معاهدات در حقوق بین‌الملل و حقوق ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه شهید بهشتی.
حبیب‌زاده، توکل و خلف رضایی، حسین (پاییز 1391). حدود صلاحیت قوای مقننه و مجریه در تصویب قراردادهای بین‌المللی، بررسی‌های حقوق عمومی، سال اول ، شماره 1.
حدادی، مهدی (1392). موافقتنامه‌های نزاکتی از منظر حقوق بین‌الملل، مجله حقوقی بین‌المللی.
خلف رضایی، حسین (1396). موافقت‌نامه‌های بین‌المللی در نظام حقوقی ایران با بررسی تحلیلی نظرات شورای نگهبان، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
ذبیحی، عاطفه (1401). شاخص‌های اتقان آرای قضایی مستند به اسناد بین‌المللی؛ با تأکید بر آرای دعاوی خانواده، مجله حقوقی دادگستری.
ذوالعین، پرویز (1388). مبانی حقوق بین‌الملل عمومی، چاپ ششم، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
رفیعی مقدم، علی (1390). اصل رضایی بودن اعمال حقوقی، تهران: دانشگاه امام‌صادق (ع).
سهرابلو، علی، طجرلو، رضا و ساعدی، بهمن (1398). اثرپذیری حقوق داخلی از قواعد و هنجارهای حقوق بین‌الملل، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران.
شریعت باقری، محمدجواد (1393). تصویب موافقت‌نامه‌های همکاری‌های قضایی بین‌المللی؛ مشکلات و راه‌حل‌ها، دیدگاه‌های حقوق قضایی.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1389). حقوق بین‌الملل عمومی، تهران: گنج دانش.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1393). حقوق معاهدات بین‌المللی، تهران: گنج دانش.
عنایت، سیدحسین (۱۳۶۵). تنظیم معاهدات بین‌المللی در حقوق کنونی ایران (۲)، مجله حقوقی.
فقیه حبیبی، علی و سامیار، ندا (پاییز ۱۳۹۴). جایگاه قواعد عمومی قراردادها در معاهدات بین‌المللی، چالش‌های جهان، شماره 3.
فلسفی، هدایت‌الله (1395). حقوق بین‌الملل معاهدات، تهران: نشرنو.
مقتدر، هوشنگ (1382). حقوق بین‌الملل عمومی، تهران: اداره نشر وزارت امور خارجه.
منتظری، ‌سیدهادی (1400). واکاوی ماهیت کارویژه اصول 77 و 125 قانون اساسی و تصویب کنوانسیون‌های بین‌المللی در حقوق ایران، پژوهش‌نامه حقوق بشری.
وکیل، امیرساعد و عسکری، پوریا (1391). قانون اساسی در نظم حقوقی کنونی، تهران: مجد.
Crawford, James W, (2019). The sources of international law, Brownlie's Principles of Public International Law.
Paust, J. J. (2013). Basic forms of international law and monist, dualist, and realist perspectives, Basic Concepts of Public International Law–Monism & Dualism.
Spaak, T. (2013). Kelsen on monism and dualism. Basic Concepts of Public International Law: Monism & Dualism.