جایگاه، ساختار و صلاحیت‌های دیوان عدالت اداری در سنجه حقوق بنیادین شهروندی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
رشد و ارتقای جایگاه مردم در نظام‌های حقوقی سبب شده است تا شناسایی و تضمین حقوق شهروندی به یکی از مهم‌ترین معیارها و استانداردها در پایش قوانین و مقررات و سنجش مطلوبیت تأسیسی و کارکردی نهادها و دستگاه‌ها مبدل شود. نظر به مبانی تأسیس و جایگاه رفیع دیوان عدالت اداری در تضمین حقوق شهروندی در ایران در این مقاله جایگاه، ساختار و صلاحیت‌های این نهاد مبتنی بر حقوق شهروندی مورد سنجش و ارزیابی قرار گرفت. بررسی‌های انجام‌شده نشان داد جایگاه ارزنده این نهاد در حراست از حقوق شهروندی و مقابله با نقض این حقوق، از منظر جایگاه قرار دادن این نهاد در ذیل شخص اول کشور، زمینه ارتقای استقلال این نهاد و درنتیجه، تضمین حداکثری حقوق شهروندی را فراهم می‌آورد. در بعد ساختاری ایجاد شعب دیوان در استان‌ها و در صورت لزوم شهرستان‌ها، زمینه تحقق اصل در دسترس بودن دادگاه را فراهم می‌کند. افزون‌براین، در بعد ساختاری با حذف برخی ارکان و اصلاح برخی فرایندها می‌توان از اطاله بی‌مورد رسیدگی‌ها که به‌جد ناقض حقوق شهروندی است، ممانعت کرد. در بعد صلاحیتی نیز با توجه به اینکه طرح دعوا در دیوان به‌عنوان نهاد حامی مردم در برابر اشخاص و نهادهای واجد قدرت عمومی یکی از مهم‌ترین شیوه‌های حراست از حقوق شهروندی در اندیشه قانون‌گذار اساسی بوده است، افزودن بر استثنائات صلاحیتی این مرجع قضایی از طریق تصویب  قوانین عادی، مقررات دولتی و نیز رویه قضایی آن‌گونه که در نظام کنونی حاکم بر این نهاد مرسوم شده است، به‌صراحت ناقض حقوق شهروندی افراد به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The position, structure, and competencies of the Court of Administrative Justice in the measurement of the fundamental rights of citizens

نویسنده English

Hossein AyeneNegini
Assistant Professor, Faculty of Law, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

The growth and promotion of people's position in the legal systems have caused the recognition and guarantee of citizenship rights to become one of the most important standards for monitoring laws and regulations and measuring the establishment and functional desirability of institutions and executive bodies. Considering the foundations of the establishment and the position of the Administrative Court of Justice in guaranteeing citizenship rights, the position, structure, and Jurisdiction of this institution have been measured and evaluated based on citizenship rights. The result shows that the valuable position of this institution in the protection of civil rights provides the basis for promoting the independence of this institution and as a result, guaranteeing the maximum of citizens’ rights provided that it should be placed under the supervision of the first person of the country. In the structural dimension, the establishment of the Court of Justice's Prosecutor's Office to actively monitor government and general regulations, as well as the creation of court branches in the provinces and, if necessary, in the cities, provides the basis for the realization of the principle of the availability of the court. In addition, in the structural dimension, by removing some elements and modifying some processes, it is possible to prevent the unnecessary delay of proceedings, which seriously violates the rights of citizens. In terms of jurisdiction, taking into account that filing a lawsuit in the court as an institution that supports the people against individuals and institutions with public authority has been one of the most important ways of protecting the rights of citizens in the mind of the constitutional legislator. Adding to the jurisdictional exceptions of this judicial authority through the approval of normal laws, government regulations, and also the judicial procedure as it has become customary in the current system governing this institution, is considered to be a clear violation of the citizenship rights of individuals.

کلیدواژه‌ها English

Citizenship Rights
the Structure of the Administrative Court of Justice
the Position of the Administrative Court of Justice
the Competencies of the Administrative Court of Justice. 
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابریشمی‌راد، محمدامین و آئینه‌نگینی، حسین (1398). نقد صلاحیت دیوان عدالت اداری در صدور رأی وحدت رویه، دانش حقوق عمومی، شماره 25.
اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (1363). صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد 3، چاپ 1، تهران: چاپخانه مجلس.
استوار سنگری، کورش (تابستان 1388). مفهوم دولت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نشریه حقوق اساسی، سال 6 ، 1388، شماره 11.
امین، حسن (1391). تاریخ حقوق ایران، چاپ 3، تهران: دائره‌المعارف ایران‌شناسی.
بادامچی، علی (1396). حقوق مالیه عمومی، چاپ 16، تهران: مجد.
پرکت، جی‌ال (1389). دولت رفاه (1)، ترجمه فروغ مصطفی منتقمی، فصلنامه بررسی‌های بازرگانی، شماره 41.
پروین، خیرالله (1395)، حقوق بشر از نظر تا عمل، چاپ 1، تهران: میزان.
پروین، خیرالله و آئینه‌نگینی، حسین (1397). تأملی بر آثار صلاحیت قضایی رئیس قوه قضائیه در پرتوی بازشناسی این صلاحیت در قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، فصلنامه دانش حقوق عمومی، شماره 22.
ساکت، محمدحسین (1382). دادرسی در حقوق اسلامی؛ سرشت و سرنوشت نهاد دادرسی و سازمان‌های وابسته از آغاز تا سده سیزدهم هجری، تهران: میزان.
عمید زنجانی، عباسعلی (1384). فقه سیاسی، جلد 4، تهران: امیرکبیر.
غمامی، سیدمحمدمهدی (1402). صلاحیت‌ها و گام‌های استیفای حقوق عامه اداری؛ بررسی تحولات قانون دیوان عدالت اداری، فصلنامه دولت و حقوق، سال 4، شماره 2 (پیاپی 12).
کعبی، عباس و میرداماد نجف‌آبادی، سیدعلی  (1394). ماهیت نهاد «مظالم» ضرورت و مبانی آن در حکومت اسلامی، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 75.
لطفی‌نیا، مهشید (1395). تجدیدنظر در احکام صادره از سوی محاکم دوره قاجار مبتنی بر اسناد آرشیو ملی با توجه به پیشینه تاریخی، فصلنامه آرشیو ملی، شماره 5.
مدنی، جلال‌الدین (1382). از دیوان مظالم تا کاخ دادگستری، مجله زمانه، شماره‌های 7 و 8.
مشهدی، علی (1395). قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری در نظم حقوقی کنونی، چاپ 1، تهران: خرسندی
نورایی، مهدی (1394). گزارش پژوهشی واکاوی مفهومی کلیدواژگان چندمعنا در قانون اساسی؛ بررسی واژه «دولت»، شماره مسلسل 13940070.
یوسفی‌فر، شهرام و دیگران (1395). بازشناسی تاریخی دیوان مظالم در دوره میانه و کارکرد سیاسی آن در دوره سلجوقیان بزرگ، مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره 19.